Kiểm tra quang học tự động (AOI) chụp ảnh bo mạch đã lắp ráp dưới ánh sáng được kiểm soát và đối chiếu những gì nhìn thấy với những gì đáng lẽ phải có. Máy xác nhận mọi linh kiện đều có mặt, đúng loại, đúng chiều và đúng vị trí. Máy cũng kiểm tra mọi mối hàn nhìn thấy được có hình dạng đúng hay không: không có cầu hàn, không thiếu hàn và không có chân bị nhấc lên. AOI không nhìn xuyên qua vật thể được. Các mối hàn khuất dưới BGA hoặc QFN và thiếc hàn bên trong lỗ xuyên (through-hole barrel) cần đến X-ray, còn việc một linh kiện có thực sự hoạt động hay không thì cần kiểm tra điện.
Bài viết này điểm qua các nhóm lỗi chính: mỗi lỗi là gì, gây ra hậu quả gì, thường bắt nguồn từ đâu và AOI có bắt được hay không. Mỗi phần đều có liên kết đến bài chuyên sâu nếu bạn cần chi tiết.
Lỗi, chỉ báo quy trình hay chấp nhận được?
Không phải điều gì trông chưa hoàn hảo cũng là lỗi. Hầu hết các nhà sản xuất điện tử đánh giá bo mạch đã lắp ráp theo IPC-A-610, tiêu chuẩn đặt ra tiêu chí cho ba cấp sản phẩm [1]:
- Class 1, Sản phẩm điện tử thông dụng: yêu cầu chính là cụm lắp ráp hoạt động được.
- Class 2, Sản phẩm điện tử phục vụ chuyên dụng: yêu cầu hiệu suất liên tục và tuổi thọ kéo dài; mong muốn dịch vụ không bị gián đoạn nhưng không mang tính sống còn.
- Class 3, Sản phẩm điện tử hiệu năng cao/môi trường khắc nghiệt: thiết bị phải hoạt động ngay khi cần và không thể chấp nhận thời gian ngừng hoạt động, như trong các hệ thống hỗ trợ sự sống.
Cấp sản phẩm do khách hàng hoặc hợp đồng quy định, không phải do người kiểm tra. Cùng một mối hàn có thể chấp nhận được trên bo mạch Class 1 nhưng là lỗi trên bo mạch Class 3.
Trong một cấp, mỗi tình trạng thuộc một trong ba nhóm [2]:
- Chấp nhận được: chưa hẳn hoàn hảo nhưng vẫn duy trì được tính toàn vẹn và độ tin cậy của cụm lắp ráp khi sử dụng.
- Chỉ báo quy trình: không phải lỗi và không ảnh hưởng đến hình dạng, khớp lắp hay chức năng, nhưng cho thấy kết quả chưa đáp ứng hoàn toàn tiêu chí chấp nhận, nên cần theo dõi quy trình.
- Lỗi: không đạt tiêu chí chấp nhận, hoặc có thể không đảm bảo hình dạng, khớp lắp hay chức năng trong môi trường sử dụng cuối. Nhà sản xuất phải ghi nhận từng lỗi và quyết định cách xử lý (làm lại, sửa chữa, loại bỏ hoặc dùng nguyên trạng; sửa chữa và dùng nguyên trạng có thể cần sự đồng ý của khách hàng).
Các phiên bản gần đây đã bỏ tình trạng "mục tiêu" (lý tưởng) trước đây [2].
Điều này quan trọng với AOI. Máy chỉ đánh dấu các sai lệch, còn tiêu chí chấp nhận của bạn quyết định dấu nào là lỗi. Chương trình được chỉnh chặt hơn cấp sản phẩm của bạn sẽ khiến người vận hành ngập trong các cảnh báo trên những mối hàn chấp nhận được. Chương trình chỉnh quá lỏng sẽ để lọt lỗi thật.
Các nhóm lỗi chính
1. Thiếu, sai hoặc thừa linh kiện
- Là gì: linh kiện không được đặt, sai linh kiện hoặc sai giá trị, hoặc có linh kiện ở vị trí lẽ ra phải trống.
- Vì sao quan trọng: mạch hỏng hoặc hoạt động ngoài thông số. Linh kiện sai giá trị vẫn có thể cấp nguồn được và vượt qua một lần kiểm tra nhanh.
- Nguyên nhân thường gặp: lỗi gắp linh kiện, cuộn (reel) sai hoặc trống sau khi đổi chuyền, linh kiện bị đẩy ra trước khi qua lò reflow, linh kiện thay thế chưa được phê duyệt.
- AOI có nhìn thấy không? Thiếu và thừa linh kiện: có. Sai linh kiện: một phần. AOI so sánh kích thước, màu sắc và ký hiệu in trên linh kiện (OCR/OCV), nhưng hầu hết tụ gốm nhỏ không có ký hiệu, nên giá trị của chúng cần kiểm tra điện.
Xem thêm: Linh kiện thiếu và sai · OCR và OCV cho ký hiệu linh kiện
2. Cực tính và hướng đặt
- Là gì: diode, tụ có cực hoặc IC bị đặt ngược hoặc xoay sai.
- Vì sao quan trọng: mạch có thể không hoạt động và linh kiện có thể bị hỏng khi cấp nguồn.
- Nguyên nhân thường gặp: góc xoay sai trong chương trình đặt linh kiện, khay hoặc ống được nạp ngược chiều, linh kiện trong băng cuộn có hướng khác nhau do nhà cung cấp khác, và linh kiện thay thế có dấu cực tính khác với linh kiện gốc [4].
- AOI có nhìn thấy không? Có, khi linh kiện có dấu nhìn thấy được (rãnh khuyết, vạch, chấm hoặc cạnh vát). X-ray hầu như không thấy, vì X-ray nhìn thấy thiếc hàn và kim loại chứ không thấy thân linh kiện [4].
Xem thêm: Linh kiện bị ngược cực
3. Lệch, nghiêng và xoay
- Là gì: linh kiện nằm lệch tâm hoặc bị xoắn trên pad.
- Vì sao quan trọng: tiếp xúc thiếc hàn giảm; ở mức cực đoan có thể thành mối hàn hở, hoặc chân bước hẹp chạm vào pad của chân bên cạnh.
- Nguyên nhân thường gặp: lệch khi đặt linh kiện, kem hàn in lệch khỏi pad, bo mạch bị rung lắc trước khi qua lò reflow, kem hàn hoặc nhiệt không đều kéo linh kiện trong lúc reflow.
- AOI có nhìn thấy không? Có. AOI đo vị trí so với pad; mức nhô ra cho phép là bao nhiêu tùy thuộc vào cấp sản phẩm của bạn.
Xem thêm: Linh kiện bị lệch và nghiêng
4. Tombstoning và billboarding
- Là gì: linh kiện chip nhỏ dựng đứng trên một đầu (tombstone) hoặc nằm nghiêng sang một bên (billboard).
- Vì sao quan trọng: tombstone là mạch hở. Linh kiện bị billboard có tiếp xúc thiếc hàn ít hơn và được đánh giá theo tiêu chí riêng của từng cấp sản phẩm.
- Nguyên nhân thường gặp: lực hàn không cân bằng ở hai đầu, do gia nhiệt không đều (ví dụ một pad nối với mặt phẳng nối đất), đặt linh kiện không đều trên các pad, hoặc khả năng hàn (solderability) ở mức biên [3].
- AOI có nhìn thấy không? Có. Cả hai đều làm thay đổi đường viền và chiều cao của linh kiện.
Xem thêm: Tombstoning
5. Cầu hàn (đoản mạch)
- Là gì: thiếc hàn nối hai vật dẫn lẽ ra phải tách biệt.
- Vì sao quan trọng: gây đoản mạch [3]. Bo mạch không đạt kiểm tra, hoặc linh kiện bị hỏng khi cấp nguồn.
- Nguyên nhân thường gặp: quá nhiều kem hàn (khẩu độ lớn hoặc stencil dày), kem hàn bị sụt trước hoặc trong lúc reflow, kem hàn rỉ ra dưới stencil, áp lực đặt linh kiện quá mạnh hoặc đặt lệch [3].
- AOI có nhìn thấy không? Có, trên các chân nhìn thấy được. Cầu hàn dưới BGA và các linh kiện có đầu nối ở mặt đáy cần X-ray. ICT cũng phát hiện được đoản mạch giữa các net mà nó tiếp cận được.
Xem thêm: Cầu hàn
6. Thiếu thiếc và mối hàn hở
- Là gì: quá ít thiếc để tạo thành mối hàn hoàn chỉnh, hoặc hoàn toàn không có kết nối.
- Vì sao quan trọng: mạch hở, hoặc tệ hơn là mối hàn yếu vượt qua kiểm tra nhưng về sau bị nứt do chu kỳ nhiệt hoặc rung động, gây hỏng hóc chập chờn ngoài thực địa. Hình dạng fillet cũng ảnh hưởng đến tuổi thọ mối hàn: với các linh kiện có đầu nối ở mặt đáy dùng khung dẫn (leadframe) như QFN, một nghiên cứu cho biết số chu kỳ nhiệt cho đến khi hỏng thường thấp hơn tới khoảng 25% khi không có fillet bên ngoài nhìn thấy được [5].
- Nguyên nhân thường gặp: dao gạt (squeegee) gạt kem hàn ra khỏi khẩu độ, khẩu độ bị tắc, tốc độ in hoặc độ nhớt của kem hàn, thiếc hàn leo lên chân linh kiện nóng nhanh hơn pad, lớp phủ hàn (solder mask) trên pad, khả năng hàn kém [3].
- AOI có nhìn thấy không? Trên các mối hàn nhìn thấy được thì có hoặc một phần; đo chiều cao 3D giúp ích. Trên các mối hàn khuất thì không. Khi nhìn thẳng xuống một QFN tiêu chuẩn, chân chỉ được thiếc làm ướt ở bên dưới trông giống hệt chân hoàn toàn không được làm ướt [5].
Xem thêm: Thiếu thiếc hàn · Mối hàn hở
7. Chân bị nhấc lên
- Là gì: một chân của IC có chân (leaded IC) nằm cao hơn pad thay vì chìm trong thiếc hàn.
- Vì sao quan trọng: mối hàn hở hoặc yếu, có thể tiếp xúc được khi kiểm tra rồi hỏng về sau.
- Nguyên nhân thường gặp: chân bị cong do thao tác, độ đồng phẳng (coplanarity) của chân kém, và bo mạch hoặc vỏ linh kiện bị cong vênh trong lúc reflow. Thiếc hàn leo lên chân cũng có thể khiến mối hàn bị hở [3].
- AOI có nhìn thấy không? Một phần nếu chỉ có một camera nhìn từ trên xuống, vì độ nhấc nhỏ khó thấy khi nhìn thẳng từ trên. Góc nhìn nghiêng hoặc đo chiều cao 3D cho kết quả tốt hơn.
Xem thêm: Chân bị nhấc lên và độ đồng phẳng
8. Hạt thiếc, bắn tóe và vật lạ
- Là gì: các hạt thiếc nhỏ trên bo mạch, hạt lớn hơn bên cạnh linh kiện chip, vết bắn tóe hoặc mảnh vụn.
- Vì sao quan trọng: hạt thiếc rời và mảnh vụn có thể di chuyển khi sử dụng và gây đoản mạch giữa các vật dẫn. Việc chấp nhận hay không tùy thuộc vào chúng có bám dính hoặc bị kẹt hay không và vào khoảng cách điện; hãy kiểm tra phiên bản IPC-A-610 của bạn.
- Nguyên nhân thường gặp: kem hàn bị oxy hóa hoặc cũ, kem hàn để quá lâu trước khi reflow, độ dốc gia nhiệt reflow quá chậm (tạo hạt, tạo bi) hoặc quá nhanh (bắn tóe), quá nhiều kem hàn, kem hàn rỉ ra dưới stencil [3].
- AOI có nhìn thấy không? Có, với các hạt thiếc và mảnh vụn nhìn thấy được và lớn hơn độ phân giải của hệ thống. Không thấy dưới thân linh kiện.
Xem thêm: Hạt thiếc hàn
9. Thừa thiếc
- Là gì: mối hàn phồng lên đến mức đường viền của chân bị chôn trong thiếc hàn [3].
- Vì sao quan trọng: bản thân không phải lúc nào cũng là lỗi, nhưng có thể che khuất việc chân đã được làm ướt hay chưa, và làm tăng nguy cơ tạo cầu hàn ở bước chân hẹp. Hãy kiểm tra tiêu chí theo cấp sản phẩm của bạn, ví dụ giới hạn về việc thiếc hàn chạm vào thân linh kiện.
- Nguyên nhân thường gặp: quá nhiều kem hàn do độ dày stencil, thiết kế khẩu độ, áp lực dao gạt, khoảng nhấc stencil (snap-off) hoặc kem hàn rỉ ra [3].
- AOI có nhìn thấy không? Có; đo chiều cao 3D giúp kết quả đáng tin cậy hơn.
10. Hư hỏng linh kiện và ký hiệu
- Là gì: thân linh kiện bị nứt hoặc mẻ, đầu nối bị hư, ký hiệu bị thiếu hoặc sai.
- Vì sao quan trọng: linh kiện hư hỏng có thể vượt qua kiểm tra rồi hỏng về sau. Ký hiệu sai có thể nghĩa là linh kiện sai.
- Nguyên nhân thường gặp: bo mạch bị uốn khi tách bo, cố định hoặc bắt vít, thao tác, lực đặt linh kiện. Vỏ nhựa hút ẩm có thể nứt trong lúc reflow, đó là lý do IPC/JEDEC J-STD-020 phân loại độ nhạy ẩm và J-STD-033 quy định việc xử lý [1].
- AOI có nhìn thấy không? Một phần. Vết mẻ, vết nứt và ký hiệu nhìn thấy được (qua OCR/OCV): có. Hư hỏng bên trong: không. X-ray trong sản xuất được thiết lập để chụp thiếc hàn và kim loại, nên cũng hiếm khi thấy vết nứt thân hay ký hiệu [4].
Xem thêm: OCR và OCV cho ký hiệu linh kiện
11. Mối hàn xuyên lỗ (through-hole)
- Là gì: các vấn đề trên linh kiện có chân được hàn bằng hàn sóng, hàn chọn lọc hoặc hàn tay, gồm lấp đầy lỗ kém, cầu hàn, thiếu fillet và chân chưa được hàn.
- Vì sao quan trọng: cùng loại mạch hở và đoản mạch như SMT, thường xảy ra trên đầu nối và linh kiện công suất còn chịu tải cơ học.
- Nguyên nhân thường gặp: thông số hàn sóng hoặc hàn chọn lọc (chất trợ hàn, gia nhiệt sơ bộ, nhiệt độ thiếc hàn, thời gian tiếp xúc), độ khớp giữa chân và lỗ, và các mặt phẳng đồng dày hút nhiệt đi.
- AOI có nhìn thấy không? Chỉ ở những mặt mà nó nhìn thấy. AOI kiểm tra fillet và cầu hàn ở mặt hàn, cùng sự hiện diện và cực tính ở mặt linh kiện. AOI không đo được thiếc hàn dâng lên bao xa bên trong lỗ. Mức lấp đầy tối thiểu chung cho các cụm lắp ráp Class 2 và 3 là 75% (tiêu chuẩn cho phép một số ngoại lệ hạn chế ở Class 2), và có thể thấy điều này qua góc chụp X-ray xiên [6].
Xem thêm: Kiểm tra AOI mối hàn xuyên lỗ
Lưu ý về các mối hàn khuất
Với BGA, LGA và các linh kiện khác có mối hàn nằm dưới thân, AOI cùng lắm chỉ xác nhận được vị trí và cực tính [4]. Điều tương tự áp dụng cho phần mối hàn chân chữ J nằm khuất dưới vỏ linh kiện. QFN tiêu chuẩn là một trường hợp đặc biệt. Các đầu chân bị cắt của chúng là đồng trần, không luôn được làm ướt, nên fillet bên ngoài không luôn hình thành, và camera nhìn từ trên xuống không thể đánh giá mối hàn [5]. QFN "wettable-flank" được thiết kế để hiển thị fillet mà AOI kiểm tra được [5]. Trường hợp còn lại, hãy dùng X-ray.
Bảng tổng hợp
| Lỗi |
Có thể gây ra |
Nguyên nhân quy trình điển hình |
Phương pháp phát hiện tốt nhất |
| Thiếu / thừa linh kiện |
Mạch hỏng |
Lỗi gắp, cài đặt feeder hoặc cuộn |
AOI |
| Sai linh kiện hoặc giá trị |
Hoạt động ngoài thông số |
Sai cuộn, linh kiện thay thế chưa phê duyệt |
AOI với OCR/OCV (linh kiện có ký hiệu); ICT (linh kiện thụ động không ký hiệu) |
| Ngược cực |
Hỏng hoặc hư hại khi cấp nguồn |
Góc xoay trong chương trình, hướng khay hoặc băng cuộn, dấu cực tính của linh kiện thay thế |
AOI |
| Lệch / nghiêng |
Mối hàn yếu, hở hoặc đoản mạch |
Lệch khi đặt hoặc in, rung động |
AOI |
| Tombstone / billboard |
Mạch hở (tombstone); giảm tiếp xúc thiếc hàn (billboard) |
Gia nhiệt hoặc đặt linh kiện không đều, khả năng hàn |
AOI |
| Cầu hàn |
Đoản mạch |
Thừa kem hàn, sụt, rỉ, đặt linh kiện |
SPI (nguyên nhân), AOI; AXI nếu khuất; ICT |
| Thiếu thiếc / hở |
Mối hàn hở hoặc chập chờn, tuổi thọ mỏi ngắn hơn |
In kem hàn, thiếc leo chân, khả năng hàn |
SPI (nguyên nhân), AOI (3D giúp ích); AXI nếu khuất |
| Chân bị nhấc lên |
Mối hàn hở hoặc chập chờn |
Chân cong, độ đồng phẳng, cong vênh |
AOI góc nhìn nghiêng hoặc 3D |
| Hạt thiếc / mảnh vụn |
Đoản mạch về sau |
Tình trạng kem hàn, độ dốc gia nhiệt, kem hàn rỉ khi in |
AOI |
| Thừa thiếc |
Che khuất việc làm ướt, nguy cơ cầu hàn |
Quá nhiều kem hàn |
SPI (nguyên nhân), AOI |
| Hư hỏng thân / ký hiệu |
Hỏng tiềm ẩn, sai linh kiện |
Bo mạch bị uốn, thao tác, độ ẩm |
AOI (chỉ hư hỏng và ký hiệu nhìn thấy được) |
| Mức lấp đầy xuyên lỗ |
Mối hàn yếu hoặc hở |
Thông số hàn sóng hoặc hàn chọn lọc |
AOI (fillet), X-ray (mức lấp đầy) |
| Lỗi mối hàn khuất (BGA, mặt đáy QFN) |
Hở, đoản mạch, chập chờn |
In kem hàn, profile, cong vênh |
AXI |
Vị trí của AOI trên dây chuyền
Một dây chuyền SMT điển hình chạy theo trình tự in → SPI → đặt linh kiện → reflow → AOI, sau đó là hàn xuyên lỗ và kiểm tra. Mỗi bước kiểm tra có nhiệm vụ riêng, và rất ít dây chuyền dùng tất cả.
- SPI (kiểm tra kem hàn) đo các điểm kem hàn trước khi đặt bất kỳ linh kiện nào. Bản in lỗi có thể được làm sạch và in lại với chi phí thấp, nhờ đó SPI là nơi tốt nhất để chặn nhiều cầu hàn và mối hàn hở ngay từ nguyên nhân.
- AOI trước reflow (tùy chọn) kiểm tra việc đặt linh kiện trước khi hàn, phản hồi nhanh cho máy đặt linh kiện [4].
- AOI sau reflow là bước kiểm tra chính đối với việc đặt linh kiện và các mối hàn nhìn thấy được.
- AXI (X-ray tự động) kiểm tra các mối hàn khuất. Một mô hình đã được áp dụng lâu nay là chạy AOI trên toàn bộ bo mạch và chỉ dùng X-ray cho các mối hàn khuất [4].
- AOI sau hàn sóng hoặc hàn chọn lọc kiểm tra mặt hàn của linh kiện xuyên lỗ.
- ICT hoặc flying probe kiểm tra điện để tìm đoản mạch, hở mạch và giá trị linh kiện.
- Kiểm tra chức năng xác nhận bo mạch thực sự làm đúng nhiệm vụ của nó.
Không có phương pháp đơn lẻ nào bao quát được mọi lỗi. Kết hợp các phương pháp sẽ bù đắp khoảng trống của nhau [4]. Xem AOI vs SPI vs AXI để có so sánh song song.
Câu hỏi thường gặp
AOI kiểm tra những gì trên PCB?
Sự hiện diện, nhận dạng (qua hình dạng và ký hiệu), cực tính và vị trí của linh kiện, cùng hình dạng của các mối hàn nhìn thấy được: cầu hàn, thiếu thiếc, chân bị nhấc lên, tombstone, hạt thiếc và thừa thiếc.
AOI có tìm được mọi lỗi lắp ráp không?
Không. AOI không thấy được các mối hàn khuất (mặt đáy BGA, LGA, QFN tiêu chuẩn), thiếc hàn bên trong lỗ xuyên, giá trị của linh kiện không có ký hiệu, hay việc một linh kiện có hoạt động hay không. Những trường hợp đó cần X-ray, kiểm tra điện hoặc kiểm tra chức năng.
AOI, SPI và AXI khác nhau thế nào?
SPI kiểm tra kem hàn trước khi đặt linh kiện. AOI kiểm tra bằng quang học các linh kiện đã đặt và các mối hàn nhìn thấy được. AXI dùng X-ray để kiểm tra các mối hàn mà AOI không thấy được.
Mọi cảnh báo của AOI đều là lỗi sao?
Không. Một số cảnh báo là báo lỗi giả (false call) trên các mối hàn chấp nhận được, và một số đánh dấu các chỉ báo quy trình cần theo dõi chứ không cần làm lại. Cấp IPC-A-610 và tiêu chí của khách hàng quyết định điều này.
Bo mạch của tôi áp dụng cấp IPC-A-610 nào?
Khách hàng hoặc hợp đồng quy định. Class 2 phù hợp với các sản phẩm cần tuổi thọ kéo dài, nơi dịch vụ không bị gián đoạn là điều mong muốn nhưng không sống còn; Class 3 phù hợp với các sản phẩm không thể chấp nhận thời gian ngừng hoạt động [1].
Hãy gửi cho chúng tôi một bo mạch SMT của bạn và chúng tôi sẽ kiểm tra giúp bạn, miễn phí. Trao đổi với kỹ sư.
Nguồn tham khảo
- Global Electronics Association (IPC), "IPC Standards Guidance for Printed Board Assemblies," 2026 revision. Classification section (Class 1/2/3 definitions) and standards list (J-STD-020, J-STD-033). https://www.electronics.org/media/12451/download
- L. Lambert, "The Death of the Target Condition," Circuits Assembly, October 2022. https://circuitsassembly.com/ca/features-itemid-fix/38106-the-death-of-the-target-condition.html
- AIM Solder, "SMT Troubleshooting" guide (solder balling, beading, bridging, opens/insufficient, tombstoning, excess solder, non-wetting). https://aimsolder.com/sites/default/files/documents/smt_ts.pdf
- G. Struthers, "AOI/AXI Combinational Inspection Strategy," IPC SMEMA Council APEX 2002. https://www.electronics.org/system/files/technical_resource/E20%2600011.pdf
- U. Welzel et al. (Robert Bosch GmbH), "Wettable-Flanks: Enabler for the Use of Bottom-Termination Components in Mass Production of High-Reliability Electronic Control Units," IPC APEX EXPO technical paper. https://www.electronics.org/system/files/technical_resource/E40%26S05_02%20-%20Udo%20Welzel.pdf
- D. Bernard, "Clarifying Through-Hole Fill Levels," Circuits Assembly, October 2019. https://circuitsassembly.com/ca/features-itemid-fix/415-test-and-inspection/32304-clarifying-through-hole-fill-levels.html